La pruma braba

“Las lhénguas son ua de las mais poderosas agéncias de biaiges.”
 
Mia Couto, E se Obama fosse africano?
 
 
Calha-me, a las bezes, dar uas bultas puls computadores de casa – mais nun seia pa le lhimpar l puolo! – i ancuntrar testos i decumientos de que nun me lhembraba. Fui l que passou hoije cun este testo d’André Camlong que fai la “Pruma…” desta semana. L oureginal, cumpleto i an francés, fui publicado, bai para uns anhos, na Rebista Tierra de Miranda (2006, 1, 16-23). Mas, an tiempo de falar, de pensar i de çcutir políticas lhenguísticas, fai todo l sentido rebesitá-lo i relhembrá-lo. Stá cheno de muitas i buonas eideias para quien querga, cumo dixe, pensar i çcutir políticas lhenguísticas. Por isso, eiqui queda un cachico. I desta beç an mirandés!
“Quei ye la lhéngua?
La lhéngua ye antes de mais un eilemento d’eidenteficaçon. Un modo de spresson i de bida. Ye la lhéngua armanada cun la sue Adama, cumo ye poeticamente dito ne l lhibro de l Génesis.
La lhéngua ye, storicamente, l home i la tierra adonde l home ye la “sue tierra”.
Fui la lhéngua q’ajuntou ls homes, que ls agarrou a “ua tierra”, q’assi se tornou, por fuorça de las cousas “la sue tierra”. Ye “neste jardin” ou neste “paraíso”, que l home dou un nome a las cousas bibas, a las árboles, als animales, a la natueza i als homes, cumo mos ye dito na Bíblia. Quei ye dar un nome? Dar un nome ye simples, ye nomiar ua cousa, ye ser l duonho, dominá-la, tené-la. Ye assi que l home recebiu la tierra an hardança, un cuntrato stórico, bital i primordial, eissencial i eijistencial.
Ye eiqui q’ampeça l berdadeiro problema: quei fizo del? La respuosta nun ye fácel, eilha respeita todos ls homes, ls d’onte i d’hoije. Todos somos respunsables pul patrimonho cultural, lhenguístico, natural i arteficial.
La lhéngua i la cultura, ye l traço q’armana l passado i l feturo: un passado que ls hardeiros dében salbar i un feturo q’eilhes dében lhebantar. Ye un deber de salbar armanado cun l dreito de la tierra. (…)
Delantre de las amenaças que pésan subre las lhénguas i las culturas chamadas regionales, cuntinemos a pensar i a cunsiderar l quei se puode inda fazer para salbar ua situaçon assujeitada pu la mundializaçon ou la globalizaçon, por stratégias eiconómicas q’apóstan an prender l home an cadenas cada beç mais defícles de suoltar.
Ye berdade que la memória stá grabada ne l coraçon de las piedras, mas eilha scónde-se ne l mais fondo de las pessonas, drume ne l coraçon de ls homes q’eilha fai mexer quando çperta la mais pequeinha chiçpa patriótica. Pensábamos q’eilha staba muorta ou pardida, anquanto que solo asperaba la sue hora para çpertar. Por isso, nun mos deixemos zancorajar. Nada stá pardido. Inda la podemos salbar. (…)
Hai un adaige que diç: ajúda-te i l cielo t’ajudará!
Mirandés, çperta, mira para lantre, mira l hourizonte. La tue eimaige stá delantre de ti. Ye l tou passado. Ye l tou presente. Ye l tou feturo. La tue eimaige ye la tue eidentidade, ye la tue eiternidade. Trata de ti própio. Todo depende de ti i de ti solo. (…)
Sien la lhéngua, nada daquilho que chamamos cultura i cibelizaçon eijistirie. Nun haberie nien pobo, nien naçon, nien soberanie nacional. Eilha rigula todos ls órganos de la bida social, eiconómica i admenistratiba. Ye la lhéngua que ye la marca d’eidentidade d’un pobo. (…)
 Que stratégias seguir para salbar la sue lhéngua i la sue cultura? Para ser un hardeiro merecedor d’un patrimonho cultural que solo quier star bibo? I quien melhor que l mirandés, el própio, para s’apreponer a esse trabalho?
Grande respunsabelidade. Stou d’acordo. Mas esta respunsabelidade nun ye ua respunsabelidade lhimitada, ye ua respunsabelidade al mesmo tiempo coletiba i andebidual, ua respunsabelidade de todos ls momentos.
Anton quei fazer?”