A opinião de ...

La Pruma braba

L home ye lhobo de l home.
Plauto

Dízen uns, mais conhecedores de las eras feturas, que ls tiempos de pandemie que stamos a bibir deixaran marcas mui fondas na maneira cumo las pessonas se ban a dar, uas cun las outras, d’eiqui para lantre. Dízen outros, cun ls pies mais atrás, que, quando isto passar, tornaremos todos al mesmo i pouco ou nada demudará na maneira cumo bemos l outro.
Seia cumo fur, la berdade ye que las liçones de la pandemie son muitas. Uns daprendiran cun eilhas mais q’outros, mas quiero crer que naide quedará sien sacar deiqui algun ansinamento.
I l purmeiro que se bei ye que l bírus bai chegando a todo l mundo, sien s’amportar cun questones eiconómicass, colores de ls uolhos, de l pelo ou de la pele. L segundo que, parecendo nada tener a ber cun l bírus, son las outras notícias i ls outros acuntecimientos que mos amóstran cumo las pessonas, ne l seclo XXI, inda nun daprendírun a bibir cun la dibersidade houmana. Aparece ua deficuldade, hai un que fai algua cousa mala, seia el pequeinho, grande, branco, amarilho ou negro, i alhá bénen todos ls precunceitos, todas las generalizaçones, todo l que de mais malo tenemos cumo spece i que ye, cumo Plauto screbiu antes de Cristo, sermos l pior einemigo de nós própios. Delantre de la diferéncia, delantre de la dibersidade, que son dues de las nuossas garanties de subrebicéncia, parece que tenemos miedo i lhuitamos cumo lhobos que se matássen uns als outros
Esta eideia de que la dibersidade ye funte de guerras ou de problemas, stá d’ua maneira ou doutra, presente quando se fala nas lhénguas. Muitos pénsan que, s’houbira menos lhénguas, bibiriemos melhor porque mos antendiriemos tamien melhor.
I eiqui tornamos al bielho mito de la Torre de Babel, léndo-lo i antrepretándo-lo mal, bendo na dibersidade lhenguística un castigo debino pa la subérbia houmana, i nó ua splicaçon mítica pa l mistério dessa mesma dibersidade. Ora, la dibersidade lhenguística responde a necidades de ls seres houmanos: las sues maneiras de ser i de star, de pensar i de bibir. Aceitar que todo l mundo falara ua sola lhéngua serie defender que todos tenemos que bibir de la mesma maneira, porque las lhénguas cúntan ls lhugares donde bibimos i la maneira cumo bibimos.
Ye nisto q’hoije an die acredítan ls lhenguístas que ban, als poucos, recumponendo l nuosso genoma lhenguístico. Mas nien siempre assi se pensou. L speranto ye solo mais un desses mitos eidiológicos de cumo l’eideia d’ua sola lhéngua podie lhebar a la paç ounibersal. Outro deilhes fui l de las lhénguas nacionales que, por stáren armanadas cun l poder, atirórun cun las outras pa l buraco dialetal. Uas bezes l camino fui ampuosto por lei, cumo acunteciu an Fráncia que, an 1539, decretou que la lhéngua falada n’Île de France era francés i todas las outras éran patois. Noutros causos lhebou mais tiempo. Debagarico, ua lhéngua fui-se amponendo a las outras porque era la lhéngua de l poder, aqueilha que permitie chegar a el, ou dezindo que las outras nun éran modernas ou solo serbien para falar de l mundo antigo, rural, caçoano de la maneira de falar d’alguns i dezindo q’habie ua maneira cierta de falar.
Hoije an die sabemos que todo esso ye mintira. Todas las lhénguas de l mundo puoden dezir i spressar qualquiera cousa. Anton adonde stá l problema? Nun solo ponto: ls falantes ténen que tener i sentir la necidade de querer falar, ou seia, dezir i spressar-se na sue lhéngua. Quando síntan essa necidade ban a criar las palabras neçairas para aquilho que quérgan. Uas bezes sacándo-las de raízes própias, outras dándo-les nuobos sentidos ou, se preciso fur, traéndo-las doutras lhénguas, amportándo-las i fazendo-las sues. I esse ye l grande zafio que se pon a lhénguas que, cumo l mirandés, bibírun cunfinadas neste mundo rural, mais zbarrulhado que la própia lhéngua. I ye por equei que se debe caminar se quejirmos falar an políticas lhenguísticas: pensar i fazer para quien fala.
Assi i todo, nun deixo de ber que ténen algua rezon todos aqueilhes que pénsan que la dibersidade lhenguística ye un problema. Na berdade, eilha ye tan peligrosa cumo son outras dibersidades: la maneira de bestir, ls gustos, la color de la pele ou las eideias… Se todos pensaramos eigual, dízen alguns ‒ i subretodo fázen! ‒ un haberie lhuitas. Ora, la dibersidade lhenguística nun ben acumpanhada de guerras. Al cuntrairo, trai cun eilha aquilho que fai de nós ua spece anteligente: la curjidade, la capacidade i la buntade de çcubrir i de conhecer l outro.

Edição
3788